Hoogland (Amersfoort)

Rouw en rouwverwerking

Rouw en rouwverwerking

Zowel voor volwassenen als voor kinderen is het proces van rouwen heel belangrijk.
Zonder rouwen kunnen we niet goed verder.
Vergeten of onopgemerkt wordt vaak dat rouw niet alleen na overlijden aan de orde is maar ook na echtscheiding, zeker voor het kind!

Wat is rouw?
Rouw omvat een reeks van reacties en gevoelens die kunnen optreden na een verlies.
Rouw wordt opgevat als de verwerking van dat verlies.
Rouw is de prijs die wij betalen voor onze liefde voor en verbondenheid met een ander mens.
Het zijn eigenlijk twee kanten van dezelfde medaille. Er wordt ook wel gezegd dat rouw het proces is van aanpassen aan een leven zonder de aanwezigheid van de overledene.
Iedereen maakt ingrijpende verliezen mee: niet alleen door de dood maar ook door het leven.
Bijvoorbeeld verlies van werk, van een huwelijk, van een vriend of vriendin of van gezondheid zijn vaak aangrijpende gebeurtenissen.
Eén van de ingrijpendste verliezen waarvoor een mens zich geplaatst ziet is het verlies van een dierbare door een overlijden.

Hoe verloopt rouw?
Een verlies verwerken doet iedereen op zijn eigen manier, er zijn geen regels voor.
Belangrijk is dat de rouwende kan rouwen zoals hij dat wil en nodig heeft.
Dat hij tijd en ruimte neemt en krijgt om bij de eigen gevoelens te kunnen blijven en deze kan uiten als hij daar behoefte aan heeft.
Rouwenden staan in feite voor de vier volgende ‘taken’:

  • Het aanvaarden van de realiteit van het verlies
  • Het doorleven van de pijn en het verdriet
  • Het aanpassen aan een nieuw leven waarin de overledene niet meer aanwezig is
  • De overledene emotioneel een plaats geven en het oppakken van de draad van het leven.

De ervaring leert dat de taken gedurende het hele proces door elkaar kunnen lopen.

Welke gevoelens kunnen voorkomen in een rouwproces?
Rouw is niet alleen droefheid en depressie. Ook angst, agressie, schuld, machteloosheid, verwarring en opluchting zijn mogelijk.
De gedachten aan het verlies wisselen zich af met het zichzelf ervan afsluiten, er bewust niet aan denken.
Er is tijd nodig voor het verwerken van een verlies.

Rouw bij kinderen tot 12 jaar
Kinderen tot de leeftijd van ongeveer zes jaar zien de dood als iets tijdelijks. Ze kunnen het definitieve van de dood nog niet overzien.
In deze leeftijdsfase is het belangrijk om te vertellen wat dood betekent. Dat het niet hetzelfde is als slapen of op reis gaan.
Je kunt duidelijk maken dat het lichaam echt niet meer beter wordt en dat je als je dood bent niets meer kunt voelen, ook geen pijn.
Maar ook dat ziek zijn lang niet altijd betekent dat je ook dood gaat.
Vaak worden de rouwreacties van jonge kinderen niet door volwassenen begrepen.
Gevoelens van plezier en verdriet kunnen elkaar snel afwisselen. Dit betekent niet dat zij niet geraakt zijn door het verlies.
Kinderen vanaf ongeveer zes jaar gaan meer begrijpen over de onomkeerbaarheid van de dood.
Dit kan angst oproepen omdat ze nog moeilijk kunnen bevatten wat dat inhoudt.
Ook schuldgevoelens kunnen optreden (“Als ik toen niet boos geworden was, dan……”).
Doordat ze deze gevoelens niet altijd voor zichzelf of voor de omgeving willen erkennen, of niet weten hoe ze te uiten,
kunnen gedragsproblemen ontstaan. Ook kunnen ze worden vertaald in slecht slapen, slecht eten of gezondheidsklachten.
Rouwreacties van kinderen komen soms pas enkele weken of maanden na de dood.
Omdat kinderen voor hun verzorging afhankelijk zijn van hun omgeving is het belangrijk dat er in ieder geval veiligheid en continuïteit aanwezig is.
Soms ook laten kinderen hun verdriet niet zien om niet voor “klein” aangezien te worden of om bijv. de ouders te beschermen.
Kinderen weten vaak zelf goed wat hen helpt of juist niet.
Ouderen kunnen kinderen helpen door te proberen de gevoelens van de kinderen onder woorden te brengen.
Ook spel en creatieve uitingen kunnen kinderen helpen aan hun gevoelens ruimte te geven.
Het is goed zich te realiseren dat kinderen, naast de rouwtaken waar ze voor komen te staan, ook een ‘gewone’ ontwikkeling doormaken.

Rouw bij jongeren vanaf 12 jaar
Wanneer een jongere iemand uit zijn directe omgeving verliest, kan dat verwarrende gevoelens geven.
Het is niet alleen ingrijpend om iemand uit het eigen gezin of van de familie te verliezen;
ook het overlijden van een vriend, vriendin of klasgenoot kan een grote confrontatie met de dood betekenen en heftige reacties oproepen.
Omdat je na een verlies kwetsbaarder bent, is het niet gemakkelijk om over gevoelens te praten.
Bovendien zullen maar weinig leeftijdgenoten deze gevoelens uit ervaring kunnen herkennen.
Het is van belang één of meerdere vertrouwde contacten te hebben of te zoeken om bij terecht te kunnen als het moeilijk is.
Schrijven, chatten, mailen, sporten, praten en muziek luisteren zijn ook manieren voor veel jongeren om zich te uiten.
Onderling contact via internet kan door jongeren als ondersteunend ervaren worden.
Jongeren weten van de onomkeerbaarheid van de dood maar houden zich weinig bezig met het probleem van de sterfelijkheid.
Anders wordt het als iemand in hun directe omgeving overlijdt.
Jongeren zijn zich aan het ontwikkelen tot volwassen persoonlijkheden. Een jongere rouwt met het bewustzijn van een adolescent.
De reacties worden daarom niet altijd begrepen door volwassenen; het verband met het verlies is niet altijd duidelijk.

Directe reacties die bij de rouwende adolescent kunnen horen zijn:

  • ontreddering,
  • opstandigheid,
  • terugtrekken in zichzelf,
  • niet accepteren van enige bemoeienis.

Indirecte reacties kunnen zijn:

  • spijbelen,
  • risicovol gedrag (het uitdagen van de dood),
  • drugsgebruik enzovoort,
  • bij verlies van een van de ouders krijgen of nemen jongeren soms teveel verantwoordelijkheid in het gezin.

Hoewel jongeren in rouw altijd als volwassenen benaderd moeten worden, is het goed om te proberen met hen in contact te blijven.
Het is van belang dat jongeren de ruimte krijgen te rouwen zoals zij dat zelf willen.
Zij kunnen een grote verbondenheid ervaren met diegenen die hen die gelegenheid bieden.
Het is goed om jongeren te stimuleren hun verdriet te delen met anderen, met name met hun vrienden en vriendinnen.

Rouw op school
De basis voor het leren omgaan met verdriet en rouw wordt bij kinderen al jong gelegd.
Het begint met kleine dingen: verdriet om een dode hamster, een verloren ring, of een verkering die uitraakt.
De school die aandacht heeft voor deze ‘kleine’ problemen van kinderen, zal ook kunnen helpen bij het grote verdriet.
Uit onderzoek blijkt dat driekwart van de leerlingen aan het eind van de basisschool wel eens te maken heeft gehad met het overlijden van een bekende.
Dat kan opa, oma, moeder, vader, broer of zus zijn of iemand anders die zij goed gekend hebben.
Op school daarover praten gaat niet altijd zo gemakkelijk. Leerkrachten hebben soms moeite om de juiste woorden en de juiste toon te vinden.
Kinderen hebben een andere manier van verwerken dan volwassenen en worden daardoor niet altijd door de omgeving begrepen.
Rouwgevoelens kunnen zich bijvoorbeeld uiten in druk of juist teruggetrokken gedrag.
Het belangrijkste is dat leerkrachten door er te zijn, te luisteren en door emotionele ruimte te bieden, een bron van steun en stabiliteit zijn.
Dit geeft de kinderen het vertrouwen om over hun verdriet te kunnen praten met de leerkracht of met elkaar.
Om zo´n moeilijk onderwerp in de klas bespreekbaar te maken is echter toch het initiatief van de leerkracht nodig.
Vooral jongeren willen niet graag dat de aandacht in de groep op hen gericht wordt.
Toch blijft extra aandacht, ook na langere tijd, belangrijk. De leerkracht kan hen in de pauze of na school individueel benaderen.

Wanneer u merkt dat u of uw kind er niet uit komen, dan kunt u contact met mij opnemen.
Ik kan u en/of uw kind begeleiden bij de noodzakelijke verwerking van het verlies.